Demir yumrukla geçen 36 yıl: Hamaney’in mirası

İran’ı 36 yıl boyunca yöneten dini lider Ayetullah Ali Hamaney, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik son saldırılarında 86 yaşında hayatını kaybetti. Hamaney, ülkeyi güçlü bir anti-Amerikan eksene dönüştürürken, içeride muhalefeti sert yöntemlerle bastırmasıyla hatırlanıyor.

İran devlet medyası, ülkenin dini lideri Ali Hamaney’in cumartesi günü ABD ve İsrail’in düzenlediği hava saldırılarında öldüğünü duyurdu.

Saldırılarda, Tahran’daki ana yerleşkesinin yerle bir edildiği belirtildi.

Reuters’a konuşan İsrailli bir yetkili, Hamaney’in cansız bedenine ulaşıldığını açıklarken, ABD Başkanı Donald Trump da Washington’un İsrail’le birlikte Hamaney’i hedef aldığını söyledi.

ZAYIF GÖRÜLEN LİDERDEN MUTLAK GÜCE

1989’da, İran İslam Cumhuriyeti’nin kurucusu Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin ölümünün ardından dini liderlik koltuğuna oturan Hamaney, başlangıçta zayıf ve kararsız bir figür olarak görülüyordu. Ancak zamanla devletin tüm güç merkezleri üzerinde sıkı bir denetim kurdu. Carnegie Endowment for International Peace’ten Karim Sadjadpour, Hamaney’i “tarihin bir kazası” olarak tanımlayarak, “Zayıf bir cumhurbaşkanlığından, yüzyılın en güçlü İranlılarından birine dönüştü” değerlendirmesini yaptı.

ABD VE BATI KARŞITLIĞI

Hamaney’in yönetimi, sert Batı ve özellikle ABD karşıtlığıyla şekillendi. “Büyük Şeytan” olarak nitelediği Washington’a yönelik söylemleri, 2025’te Trump’ın ikinci başkanlık döneminde de devam etti. 2015’te imzalanan nükleer anlaşmaya temkinli destek verse de, ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesiyle birlikte sertlik yanlılarının safına geçti.

NÜKLEER PROGRAM VE GERİLİM

Hamaney, İran’ın nükleer programının silah amaçlı olmadığını savundu ve nükleer silahların üretimini yasaklayan bir fetva yayımladığını hatırlattı. Buna rağmen Batı ile gerilim hiç düşmedi. 2025’te yeni bir anlaşma için yürütülen temasları da sert sözlerle eleştirdi: “İran’ın zenginleştirme yapıp yapamayacağına siz mi karar vereceksiniz?”

İÇERİDE DEMİR YUMRUK

Hamaney dönemi, içeride bastırılan protestolarla da anılıyor. 1999 ve 2002’deki öğrenci eylemleri, 2009’daki tartışmalı seçimlerin ardından patlak veren büyük protestolar ve 2022’de Mahsa Amini’nin ölümü sonrası yaşanan kitlesel gösteriler, güvenlik güçlerinin sert müdahaleleriyle bastırıldı. Binlerce kişinin hayatını kaybettiği bu süreçler, Hamaney’in mutlak otoritesini pekiştirdi.

DEVRİM MUHAFIZLARI VE GÜÇ AĞI

Silahlı kuvvetlerin başkomutanı olan Hamaney, özellikle Islamic Revolutionary Guard Corps ile yakın ilişkiler kurdu. Devrim Muhafızları’nı kilit görevlere getirdi ve rejimin temel dayanağı haline getirdi. Ayrıca Setad adlı yapı üzerinden on milyarlarca dolarlık bir ekonomik imparatorluk yönetti.

BÖLGESEL NÜFUZ VE ‘DİRENİŞ EKSENİ’

Hamaney, İran’ın Orta Doğu’daki etkisini artırmak için Irak, Lübnan, Suriye ve Yemen’deki Şii ve müttefik grupları destekledi. Hizbullah, Hamas ve Husilerle kurulan “Direniş Ekseni”, İsrail ve ABD’ye karşı temel araç oldu. Ancak 2024’ten itibaren bu yapı ciddi darbeler aldı; Suriye’de Beşar Esad’ın devrilmesi ve İsrail’in Hamas ile Hizbullah’a yönelik operasyonları İran’ın nüfuzunu zayıflattı.

GÖLGE SAVAŞTAN AÇIK ÇATIŞMAYA

İran ile İsrail arasındaki yıllarca süren örtülü savaş, 2023 sonrası Gazze savaşıyla açık çatışmaya dönüştü. 2025 Haziran’ında İsrail’in İran’a yönelik geniş çaplı saldırıları ve ABD’nin bu operasyona katılması, 12 gün süren bir hava savaşına yol açtı. Cumartesi günü düzenlenen son saldırı ise Hamaney’in hayatını kaybetmesiyle sonuçlandı.

BELİRSİZ BİR GELECEK

Hamaney’in ölümü, İran’ı derin bir belirsizliğin içine soktu. Ülke hem ABD ve İsrail saldırılarıyla hem de özellikle genç nüfus arasında artan hoşnutsuzlukla karşı karşıya. Reuters’a konuşan 25 yaşındaki Mina, “Biz sadece normal, huzurlu bir hayat istiyoruz. Ama yöneticiler hâlâ eski düşmanlıkları sürdürüyor. Dünya değişti” sözleriyle bu ruh halini özetledi.